Stori Fawr Dre-fach Felindre

Y Llyfrgellydd LYNN JAMES

Ganwyd Lynn yn 1935 gan symud i’r ardal pan oedd tua naw mlwydd oed. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Penboyr ym mhentref Felindre a llwyddo wedyn i basio’r ‘Scholarship’ a mynd yn ddisgybl i Ysgol Ramadeg Llandysul yn 1946.

Ar ôl pasio ei ‘Lefel O’ llwyddodd mewn arholiad i fynd yn aelod o staff Adran Llyfrgelloedd Sir Gaerfyrddin yng Nghaerfyrddin.  Gorfod iddo wneud ei ddwy flynedd o ‘National Service’ wedyn gyda’r ‘Bomber Command’ yn Swydd Lincoln. Wedi hynny dychwelodd i weithio a threfnu Gwasanaeth Llyfrgell Deithiol Sir Gar. Yna,  maes o law fe ddaeth yn Uwch Lyfrgellydd Llyfrgell Caerfyrddin a Llyfrgellydd Plant ac Ysgolion Dyfed cyn dod yn Swyddog Llyfrgelloedd Dyfed ac ymddeol yn 1996.   Rhoddodd Lynn oes o wasanaeth gwerthfawr i Lyfrgelloedd Gorllewin Cymru.

Roedd gan yr Adran Lyfrgelloedd bolisi y pryd hwnnw o ail gyhoeddi cyfrolau o hanes lleol ac fe drefnodd Lynn i ail argraffu’r gyfrol werthfawr Hanes Plwyfi Llangeler a Phenboyr gan Daniel Jones. Roedd hon yn gymwynas tra arbennig gan fod y llyfr a gyhoeddwyd yn 1899 wedi bod allan o brint ers tri chwarter canrif ac yn gyfrol hanesyddol mor bwysig i ardal Drefach Felindre.      Mae Lynn wedi cartrefi yn Cross Hands am y rhan fwyaf o’i fywyd a phleser yn awr yw darllen ei atgofion yn ei eiriau eu hun.

Atgofion Lynn James   (Ysgrifennwyd yn Chwefror 2021)

Er cefais fy ngeni yng Nghastell Newydd Emlyn yn 1935 a byw am gyfnod yn y Bynea, treuliwyd fy mlynyddoedd ffurfiannol yn Nrefach Felindre. Cyrhaeddais yno pan oeddwn tua naw mlwydd oed. Roedd fy mrawd iau yno'n barod. Tŷ bach teras o'r enw 'Bronwion' mewn ardal o'r enw 'Allt Penrhiw' oedd "Yno", a alwyd felly oherwydd y goedwig helaeth sy'n rhedeg y tu ôl i erddi'r tai - paradwys go iawn i ni blant! Trigolion eraill y tŷ oedd Sammy a Hannah sef ein tad-cu a mam-gu. Roedd Roy a finnau yno oherwydd bod ein mam Nellie wedi marw pan oeddem yn ifanc iawn. Roedd hi wedi dal TB, un o brif achosion marwolaethau yn y dyddiau hynny ac wedi treulio cyfnod mewn sanatoriwm yn Nhregaron. Roedd Sammy yn wehydd yn 'Cambrian Mills' ac roedd Hannah wedi bod yn gogydd i Dr Jones, meddyg yn Harley Street. Pan wnaeth ymddeol i Dangribyn daeth hi gydag ef, gan weithio'n rhan amser. Pan oedd y ffordd yn glir bydde Roy a fi'n mynd i fyny i Danygribyn i gael 'bath' go iawn - dyna foethusrwydd!

Roedd gan y rhes o dai teras y llysenw 'Downing Street' oherwydd yr holl drafodaethau gwleidyddol oedd yn mynd ymlaen yno - y rhan fwyaf ohono cyn fy amser! Mae gen i atgofion o Mrs Phillips, gwraig oedrannus o Gwm Rhondda, yn byw yn y tŷ cyntaf. Roedd Roy a finnau'n arfer gwneud ambell gymwynas iddi, fel boddi ei chath tom!!  Roedd hi a gwraig arall o'r stryd wedi ceisio boddi'r peth tlawd yn yr afon o'r blaen ond roedd yr hen gath wedi dianc rywsut o'r sach ac roedd yn ôl wrth garreg y drws i'w cyfarch pan ddychwelon nhw lan o'r afon! Ymdriniwyd â chathod bach dieisiau yn yr un ffordd greulon, nid oedd rhyfedd bod llyswennod mawr yn ein hafonydd!

Roeddem ni'n byw yn yr ail dŷ o'r rhes o dai teras. Yn y trydydd tŷ, roedd gwraig fyddar a oedd yn gweithio yn ystafell gwnïo un o'r ffatrïoedd yn byw. Roedd ganddi ŵr bonheddig yn galw heibio pob nos Sadwrn ar ôl i dafarn y 'New Shop lnn' gau !

Yn y tŷ diwethaf o'r rhes sef 'Felindre View', roedd John Jones, ei ferch Lizzie, ei fab Wil a dau fab Wil Dai John a Tom Lewis yn byw. Roedd y bechgyn i ffwrdd am gyfnodau hir – Dai John yn yr R.A.F. a Tom Lewis yn y 'Colonial Police'. Roedd 'John Felindre View', y patriarch, yn eiwythdegau pan oeddwn yn ei adnabod, gwehydd wedi ymddeol a diacon yng Nghapel Methodistiaid Clos y Graig. Yn ei ddyddiau iau roedd yn un o arweinwyr y gweithlu lleol pan oedd ganddynt eu hanghydfodau achlysurol gyda pherchnogion y ffatrToedd. Roedd e'n ddyn hyderus ac roedd ganddo'r gwm i herio etholiad gydag un o'r perchnogion – gweithred a allai fod wedi colli ei swydd iddo. Yn y dyddiau hynny, roedd gan y 'Carmarthen Journal' golofnydd a ysgrifennodd o dan y ffug enw 'Twm Barels'. Roedd yn ddyn dewr ond gallai hefyd fod yn greulon gyda ‘jibes' personol. Gan gyfeirio at statws bach John, fe'i galwodd yn 'Four foot o foi, llawn cae o sŵn'.

Yn union fel ei dad, roedd Wil hefyd yn wleidyddol weithgar ond gydag un gwahaniaeth mawr - roedd yn aelod o'r Blaid Lafur oedd yn tyfu mewn nerth yn yr ardal. Roedd teyrngarwch ei dad i'r Blaid Ryddfrydol (a Lloyd George). Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, siaradodd mewn rhyw gyfarfod o'r Blaid Lafur am y diffyg cyfleusterau yn ardaloedd gwledig Sir Gaerfyrddin gan gynnwys diffyg glanweithdra a'r angen am systemau carthffosiaeth ac ati. Nid oedd hyn wedi mynd lawr yn rhy dda gyda chynrychiolydd cefnog y dre' a nododd fod yn rhaid iddynt dalu rhenti a chyfraddau uwch am fyw yng Nghaerfyrddin! Ymateb dinistriol Wil oedd "Well, you have to pay to shit in the house!".

Beth am ein teulu? Nid oeddem ni'n well nac yn waeth na'r rhan fwyaf o deuluoedd eraill yn y gymuned. Mae fy nheulu (ar ochr fy nhad) yn mynd yn ôl sawl cenhedlaeth yn yr ardal. Roeddent yn ddeiliaid tyddyn, gweithwyr fferm, gweision a garddwyr i'r boneddigion ac yn gweithio fel gwehyddwyr ac ati yn y diwydiant gwlân. Yn ystod y cyfnodau mwyaf tawel, byddai Ilawer ohonynt yn mynd i'r pyllau glo yng Nghwm Gwendraeth i weithio. Treuliodd Sammy, fy nhad-cu, y rhan fwyaf o'i fywyd gwaith yn y 'Cambrian Mills' sy'n eiddo i Johnny Lewis. Roedd y sied gwehyddu'n bair o sŵn ac mae'n anodd credu sut oeddent yn gallu siarad â'i gilydd uwchben sŵn y gwyddiau! Fel y rhan fwyaf o'r gweithwyr eraill, roedd e'n aelod o Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol a adwaenir yn annwyl fel y 'dockers' yn ein hardal ni. Roedd yn sosialydd go iawn a'r papur newydd dyddiol ym Mronwion oedd y 'Daily Herald' sef papur newydd dyddiol a oedd yn cefnogi'r Blaid Lafur - papur newydd sydd wedi hen ddiflannu!

Nid oedd llawer o blant yn byw yn Allt Penrhiw, er bod nifer yn ymweld â pherthnasau a ffrindiau. Yn y tŷ pen pellaf o'r enw Graig Wen ored pâr o'r enw Mr a Mrs Tom Jones yn byw - roedd Mrs Jones yn fwy adnabyddus fel 'Nel Fach y Bwcs'. Yn ei dyddiau cynnar, roedd hi wedi byw ym Mhatagonia ac roedd hi'n frenhinol i ni gyda straeon am y wladfa Gymreig yno. Pan oeddwn yn fy arddegau cynnar, daeth merch Nel a'i dau blentyn i fyw gyda hi.  Buont yn byw yn Rhodesia ers nifer o flynyddoedd. Deuthum yn gyfeillgar iawn gyda'r mab - David Dyfrig Jones neu 'Dai Dyf' fel roeddwn ni i gyd yn ei adnabod. Yn 'Nrefach Felindre' roedd e'n 'blanhigyn eithaf egsotig' - am un peth doedd e ddim yn gallu siarad Cymraeg.  Fe'm cyfareddwyd gan ei straeon am y Rhodesia gwladfaol, er fy mod yn tybio nad oedd llawer ohonynt yn wir ac ar y pryd hynny, nid oedd gwir natur Cecil Rhodes a gwladychiaeth yn gwbl hysbys. Aethant yn ôl i gael eu haduno gyda'u tad yn y pen draw.

John Griffiths a elwir hefyd yn John Pensarn. Cyfeillgarwch sydd wedi parhau hyd heddiw!  Roedd gan deulu John fferm a oedd yn ffinio ar Allt Penrhiw a dyna !e treuliodd John, Roy a minnau y rhan fwyaf o'n hamser. Gwnaeth y Gemau Olympaidd Llundain yn 1947 argraff fawr arnom a gwnaethom farcio cae (Parc Maen) fel stadiwm. Roeddem wedi gweld y digwyddiadau sbrint a ras glwydi a hyd yn oed wedi cael naid uchel. Gyda llaw, roedd gan John a finnau y contract ar un adeg i farcio ein cae 'Bargoed Rangers' yn ddol Llysnewydd am y swm hael o bum swllt y gem - roeddem hyd yn oed yn gorfod dod â blawd llif ein hunain!

Deuthum yn aelod o Eglwys y Bedyddwyr Drefach pan fedyddiwyd fi yn fy arddegau hwyr ac rwy'n falch o ddweud fy mod yn dal yn aelod. O oedran ifanc, roeddwn i'n rheolaidd yn yr ysgol Sul ac yn cael fy nysgu gan dri o raddedigion Prifysgol Bywyd. Henry Dafis oedd yr hanesydd, John Davies (Cwm) y daearyddwr a oedd yn dwlu'n Ilwyr gan deithiau Sant Paul, a hefyd gan y dyn busnes Johhny Lewis, perchennog Cambrian Mills.

Roeddwn wedi treulio cyfnodau byr mewn dwy ysgol gynradd arall cyn cyrraedd penboyr pan oeddwn yn naw mlwydd oed. Yr un athro rwy'n eigofio yw Mr Powell a ddaeth yn Brifathro yn y pen draw. o dan ei diwtora, llwyddais basio yr 'Ysgoloriaeth' ofnadwy (yr hen 11+) a chymerais fy lle yn Ysgol Ramadeg Llandysut yn 1946. Roedd y staff addysgu bron i gyd yn ganol oed neu henach, er roedd pethau wedi gwella cyn i mi adael pum mlynedd yn ddiweddarach. Dim ond dau aelod benywaidd oedd ar y staff. Y pennaeth oedd T. Edgar Davies, dyn â phersonoliaeth gyfnewidiol iawn!

Ar ôl pasio'r 'Uwch Arholiad' (Lefel 'O') mewn saith pwnc, wnes i adael yr ysgol i chwilio am waith. Eisteddais arholiad i ymuno â Chyngor Sir Caerfyrddin ac wedi hynny, cefais fy ngorchymyn i Bencadlys Llyfrgelloedd y Sir yng Nghaerfyrddin. Heblaw am ddau gyfnod o ddwy flynedd, un yn gwneud fy 'National Service' ac un yng Ngholeg y Llyfrgellwyr yn Aberystwyth, roeddwn yno drwy gydol fy mywyd gwaith. Dechreuais fel cynorthwyydd liyfrgell gyda Gwasanaeth Llyfrgelloedd Ysgolion Sir Gaerfyrddin ac yr oeddwn yno am ddwy flynedd cyn i'r Llu Awyr Brenhinol benderfynu na allent wneud hebddo! Treuliais y rhan fwyaf o'r ddwy flynedd fel Mecaneg Radar gyda 'Bomber Command'yn RAF Hemswell yn Swydd Lincoln. Tra yna, gofynnodd y 'Padre' i mi os fyddai diddordeb gennyf i fynd ar gwrs 'Moral Leadership' i'w gynnal mewn plasty yng Nghymru. Daeth Plasty Cilgwyn ger Castell Newydd  Emlyn i'r cof yn syth. Roedd y lleoliad yn eiddo i'r Bedyddwyr ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer pob math o gyrsiau. Dywedais 'ie os gwelwch yn dda' -wythnos yn agos at adref yn gyfle gwych! Derbyniwyd fy nghais a chynhaliwyd y cwrs yn Llandudno, Gogledd Cymru!

Yn dilyn fy Ngwasanaeth Cenedlaethol, dychwelais i Lyfrgell Caerfyrddin a gofynnwyd i mi drefnu a rhedeg Gwasanaeth Llyfrgell Deithiol yn ardal Llandeilo/Llanymddyfri - y cyntaf yn Caerfyrddin. Roedd yn llwyddiannus iawn ac wedi hynny, cyflwynwyd tri arall i gynnwys ardaloedd gwledig y sir. wrth i'r brynyddoedd fynd heibio, cefais y cyfle i fod yn uwch lyfrgellydd yn Llyfrgell newydd Sir Caerfyrddin; Llyfrgelloedd plant ac ysgolion Dyfed ac yn olaf swyddog Llyfrgelloedd Dyfed. Ymddeolais ym 1996.
Roedd gan ein hadran gynllun gyhoeddi lwyddiannus hefyd. Ailgyhoeddwyd llawer o gyfrolau hanes lleol oedd allan o brint ac roeddwn yn arbennig o falch o'r adeg pan ailargraffwyd 'Hanes Plwyfi Llangeler a Phenboyr'. Cyhoeddwyd gwaith gwreiddiol hefyd ac enillodd yr Adran Wobr T. C. Farries am y llyfr gorau a gyhoeddwyd gan unrhyw Awdurdod Llyfrgell ym Mhrydain Fawr. Fe'i henillwyd gan yr Uwch-gapten Francis Jones "Carmarthenshire Homes and their families". Fe'm hanrhydeddwyd i dderbyn y wobr ar ran Adran Gwasanaethau Diwylliannol Dyfed mewn seremoniyn Nhŷ’r Cyffredin.

Priodais Esme, nyrs yn 1961 a buom yn byw yn Cnwc, Drefach Felindre am nifer o flynyddoedd cyn symud i Cross Hands. Cawsom ferch, Janet hefyd nyrs oedd wedi arbenigo yn diabetes, ac mae gennym un ŵyr sef Gareth, sy'n feddyg yn Ysbyty 'St George's' yn Llundain.

Yr Addysgwr ROY LEWIS JAMES gynt o Bronwion, Alltpenrhiw, Felindre.

Bu Roy James yn ddisgybl yn Ysgol Gynradd Penboyr, Felindre rhwng 1941 a 1948 gan symud wedyn i Ysgol Ramadeg Llandysul o 1948 tan 1955. Aeth yn ei flaen i Goleg y Brifysgol yn Aberystwyth (1955 i 1959) lle yr enillodd ei radd BSc Anrhydedd mewn Mathemateg ac yna ennill Diploma Ôl – raddedig mewn Addysg.
Bu gyrfa Roy ym myd addysg trwy gydol ei oes yn un ddisglair iawn. Cychwynnodd fel Athro Mathemateg yn Ysgol Ramadeg Strodes yn Surrey yn 1959 cyn dychwelyd i fod yn Bennaeth yr Adran Fathemateg yn Ysgol Uwchradd Llanbedr Pont Steffan (1960 i 1962). Symudodd wedyn i fod yn Bennaeth yr Adran Fathemateg yn Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa, Merthyr Tudfil, a bu yno o 1962 tan 1970.

Yn 1970 cafodd ei apwyntio yn Arolygydd Ei Mawrhydi Ysgolion Cymru (1970 i 1984) ac fe gafodd secondiad wedyn i fod yn Ysgrifennydd Pwyllgor Cymru o’r Cyngor Ysgolion. Yna bu’n Arolygydd Staff a chyfrifoldeb am addysg ôl-16 rhwng 1984 a 1990. 

Heb os, pinacl ei yrfa oedd ei apwyntio yn Brif Arolygydd Ysgolion Cymru yn 1990, a bu yn y swydd honno am saith mlynedd. Bu ei arweiniad yn un nodedig iawn gan roi sylw arbennig i hyrwyddo addysg Gymraeg trwy Gymru gyfan.  Yn dilyn hyn, fe ddaliodd Roy  swyddi eraill hefyd – fel Ymgynghorydd Addysg Annibynnol, Athro Allanol Prifysgol Morganwg (1997 i 2003) a Chymrawd Ymchwil Ymweliadol, Athrofa Prifysgol Cymru Caerdydd (1999 i 2001).

Mae’n werth nodi hefyd iddo fod yn Arholwr Allanol MA (Add) Prifysgol Bangor (2002 – 2006), Arholwr Allanol TAOR Prifysgol Aberystwyth (2003 – 2007), Cadeirydd Pwyllgor Llywio Addysg Techniquest (1997 – 2000), Cadeirydd Panel Gwobrwyo Athrawon (Cymru) (2000 – 2006), Cadeirydd Bwrdd Annibynnol Adfer Addysg Sir Ddinbych (2006 – 2010), Cadeirydd Corff Llywodraethol Ysgol Gyfun Penweddig (2008 – 2012), Cadeirydd Pwyllgor Llywio Canolfan Gymraeg i Oedolion Canol Cymru (2012 – 2016), Is-gadeirydd Prosiect Dislecsia Cymru (2006 – 2011), Is-gadeirydd Corff Llywodraethol Ysgol Gynradd, Llanfarian (2009 – 2014).

Ar ôl ymddeol mae Roy James a’i wraig yn byw yn Llanfarian, Aberystwyth.
Mewn ymateb i fy nghais iddo adrodd mwy o’i atgofion am ardal Drefach Felindre ac am ei yrfa nodedig ym myd addysg, pleser yw darllen isod hanes Roy Lewis James yn ei eiriau eu hun.

Atgofion Roy Lewis James  (Ysgrifennwyd yn Chwefror 2021)

Cefndir ac Atgofion
Ganed fi yn Aberarad, Castell Newydd Emlyn ar 9ed Chwefror 1937.  Oherwydd afiechyd fy mam symudais yn 15mis oed I Bronwion, Alltpenrhiw o dan ofal tyner fy nhadcu a’m mamgu, Samuel James (Dat) a Hannah James (Mam). Gweheydd yn ffatri Cambrian oedd Dat ac roedd Mam wedi bod yn ofalyddes ty i Dr Jones yn Dangribyn. Ar ol marwolaeth fy mam, pan oeddwn dair oed, daeth hyn yn drefniant parhaol.
Nid oedd well lle ar y ddaear na Drefach- Felindre i gael eich codi yr amser hynny. Er ein bod yn  dlawd o ran arian a meddiannau materol, roedd gan blant yr ardal amgylchfyd cyfoethog a chynhaliol i dyfu a datblygu ynddi. Yn y dyddiau diniwed, dibryder hynny, roeddem fel plant yn medru crwydro’r ardal yn rhydd a chwarae’n ddiofal yn  y coedydd, y caeau, neu ar lan yr afon. Mae gennyf atgofion melys o wneud ‘dens’, casglu mwyar a chnau yng nghaeau Pensarn a Chefn Isaf, casglu llusiau duon bach yn Alltpenrhiw, a physgota gyda’n dwylo neu ‘net’ wedi’i gwneud o sach blawd neu gyda gwialen wedi’i dyfeisio yn pownd Dolwion a’r afon Bargod. Roedd chwarae ‘cowboys and indians’ hefyd yn ran bwysig o’n bywydau ac roedd ardal Alltpenrhiw a Drefelin yn cynnig digon o lefydd ble gallem ddychmygu ein bod yn y gorllewin gwyllt.

Profiad Ysgol a Choleg
Yn bedair oed cofrestrwyd fi yn Ysgol Penboyr lle bûm, ar ol setlo i mewn, yn hapus iawn. Yn yr amser hynny roedd llawer o ysgolion yn canolbwyntio ar y ‘3Rs’ ond cawsom addysg weddol eang yn ysgol Penboyr gan gynnwys rhan fwyaf o’r pynciau sydd yn y cwricwlwm cenedlaethol cyfredol. Roeddwn yn hoffi dysgu ac yn cael blas ar waith dosbarth, ond roedd yn atgas gennyf un weithgaredd – garddio. Roedd gardd gan yr ysgol yn y iard gefn a’r bechgyn , o dan gyfarwyddyd y pennaeth, oedd yn gyfrifol am ei thrin. Digon yw dweud nad oedd fy sgiliau garddwrol o’r safon uchaf.

Mae iard gefn yr ysgol - y back fel byddem ni’n ei alw – yn un o’r safleoedd sydd wedi’i argraffu ar fy enaid. Fan hynny byddem ni’n chwarae pel-droed a chriced a chael ffeits. Gweithgaredd poblogaidd arall oedd ‘bearings’, sef cystadleuaeth i weld pwy allai redeg o amgylch yr iard fwyaf o weithiau heb stopio. Mae gennyf frith gof fy mod wedi cyflawni can cylch, ond efallai yn fy mreuddwyd oedd hyn! Gan Arthur Landwr oedd y record rwyn credu. Roedd gan y back anfantais fawr o ran lle i chwarae peldroed. Wal isel roedd rhwng y back a fynwent St Barnabas ac roedd y gôl un pen ar y wal hyn. Oherwydd iselder y wal roedd yn anorfod byddai’r bêl yn mynd drosti i’r fynwent yn go aml.   Y rheol  gyda ni’r plant oedd mae’r un oedd yn cicio’r bel i mewn oedd yn mynd dros y mur i’w chael yn ol . Ond roedd y pennaeth, Mr Powell, wedi ein gwahardd  rhag gwneud  hyn rhag ofn i ni sathru’r beddau.  Er hynny, parhau i nôl y bel, ond yn dra ofalus, oedd ein harfer. Fy anlwc i oedd bod rhywun wedi fy ngweld yn troseddu ac wedi clapian i‘r pennaeth. Fel canlyniad cefais y profiad cyntaf o’r gansen y groes i’m llaw.
Byddem yn defnyddio’r back tu allan I oriau ysgol hefyd am nad oedd yna barc ar gael i ni yr amser hynny. Nid oedd gofalwraig yr ysgol yn rhy hapus ynglyn a hyn a byddai o bryd i’w gilydd yn ein herlid oddi yno, efallai am resymau da. Cofiaf yn glir un digwyddiad anffodus. Roedd grŵp ohonom wedi cytuno i gwrdd yn y back un brynhawn dydd Sadwrn am gêm o griced. Y wiced oedd carreg solid wrth wal yr ysgol. Wedi cael fy ysbrydoli gan orchestion Lindwall a Miller, y ddau fowliwr dihafal o Awstralia, pan ddaeth fy nhro I fowlio cymerais ‘run-up’ hir a gollwng y bêl a’m holl nerth. Hedfanodd yn bell dros y wiced a’r batiwr yn syth drwy ffenestr y gegin. Penwythnos ofidus wedyn yn poeni am y gosb anochel fore Llun. Ond, ar ol cyfaddef ag egluro’r sefyllfa, mi wnes osgoi’r gansen y tro hwn. Digon o gosb oedd gorfod talu am drwsio’r ffenest a gŵg fy nghydchwareuwyr am ddod a’r gêm criced i ben cyn iddi ddechrau’n iawn.

Trosglwyddodd naw ohonom o ysgol Penboyr i Ysgol Ramadeg  Llandysul (y ‘County’) ym mis Medi 1948 - y mintai mwyaf o unrhyw ysgol unigol rwyn credu.  Roedd y sail gadarn a osodwyd  yn yr ysgol gynradd yn llesol i ni : er enghraifft, ni ddaethom ar draws unrhyw beth newydd yn rhifyddeg nes cyrraedd dosbarth pedwar. Fy hoff bynciau oedd Mathemateg a Lladin - dau bwnc  strwythyredig a rhesymegol.  Roedd peronaliaethau’r athrawon hefyd yn ffactor. Roedd B.J. Thomas, yr athro mathemateg, yn estyn y goreuon ond hefyd yn barod bob amser i helpu’r rhai oedd yn cael anhawster. Roedd Robert Morgan, yr athro Lladin, drwy ei osgo urddasol yn cadw disgyblaeth gadarn ond teg heb godi’i lais na defnyddio ei ddwylo. Roedd y ddau , yn eu ffordd eu hun, yn cynnig patrwm da i’r rhai ohonom oedd am fod yn athrawon.

Fel rhan fwyaf o’r bechgyn cefais ambell fonclust gan athrawon am ymddwyn yn gellweirus neu’n ddrygionus. Dim ond unwaith roedd fy nhroseddu wedi arwain I mi cael fy ddanfon at y pennaeth. Pan roeddwn y dosbarth 3A gollyngais  bowdwr tisian yn rhydd yn yr ystafell ddosbarth yn syth ar ol y gwasanaeth boreol. Aeth y wers gyntaf heibio yn weddol ddiddigwyddiad heb law am ambell besychiad; erbyn yr ail wers roedd y peswch wedi cynyddu ond ddim digon i wneud yr athro yn ddrwgdybus. Ond erbyn y drydydd wers roedd y peswch wedi cyrraedd cresendo a’r merched yn honni eu bod yn teimlo’n sal (Y peth rhyfedd oedd ni wnaeth neb disial).  Rhaid felly oedd i’r athro (Lewis the Goat) ymchwilio i’r mater ac, am mai fi oedd ‘prefect’ y dosbarth, fi gafodd ei holi gyntaf. Roedd rhaid cyfaddef fy nhrosedd ac o ganlyniad treuliais brynhawn go anghyfforddus yn gwynebu’r wal tu allan i ystafell y pennaeth gyda dau gyfaill oedd yn gysylltiedig â’r pranc. Ond ar ddiwedd y dydd, er mawr syndod i ni, cawsom ein rhyddhau gyda cherydd ysgafn yn unig.

Y dyddiau hyn mae disgyblion yn cael eu cynghori ynglyn a dewis pynciau a llwybrau gyrfaoedd ond go wan oedd yr agwedd hon ym mhumdegau’r ganrif ddiwethaf. Ar ol arholiadau lefel O, gofynnodd yr athro mathemateg imi pa bynciau roeddwn am astudio i Lefel A. Roeddwn yn gwybod mai recriwtio oedd e, felly dywedais: Hanes ,Saesneg a Lladin. ‘Na’ oedd yr ateb ‘mathemateg bur, matemateg gymhwysol a ffiseg’ yw eich pynciau chi’ Ac felly y bu. Yn ddelfrydol byddwn wedi dymuno  dilyn cwrs bagloriaeth yn cynnwys celfyddydau a gwyddorau yn hytrach na arbenigo mor gynnar. Ond gan dderbyn y gyfundrefn fel yr oedd, nid wyf yn edifar o’m dewis. Gellir astudio hanes fel hobi nes ymlaen mewn bywyd, ond mwy anodd byddai ymrafael a ffiseg o’r newydd.

Bûm yn chwarae peldroed i dîm yr ysgol o’r bumed flwyddyn ymlaen. Unwaith neu ddwy chwareuais i’r ysgol yn y bore ac i Bargod yn y prynhawn. Roedd fy lle yn nhîm criced yr ysgol yn fwy ansicr ond cofiaf chwarae mewn un gêm oedd yn rhyfedd  iawn oherwydd y cyfanrifoedd isel: Llandysul 18, Tregaron 12. Nid oedd yn rhwydd batio ar wiced concrid a matin! Cefais fwy o lwyddiant yn y maes athletaidd – yn benodol rhedeg. Roedd y ‘bearings’ yn iard cefn Ysgol Penboyr yn sicr wedi bod yn llesol. Cefais gyfleoedd I gynrychioli ysgolion uwchradd Ceredigion yn y mabolgampiau cenedlaethol yn ardaloedd dieithr imi fel Cwmbran (ras hanner milltir) a Bae Colwyn (ras cwarter milltir).

Yn dilyn llwyddiant lefel A, derbyniwyd pump ohonom o ysgol Llandysul i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Ar ol tair mlynedd o geisio dehongli dysgeidiaeth darlithwyr ecsentrig, cefais fy wobrwyo gan radd anrhydedd yn mathemateg. Yna gwnes benderfyniad oedd yn mynd i gael dylanwad pwysig ar fy mywyd. Roeddwn wedi cael fy nerbyn ar gwrs ymarfer dysgu yn Abertawe. Ond newidais fy meddwl ac es  nôl i Aber i   ddilyn cwrs diploma mewn addysg. Yn ystod y flwyddyn hon cwrddais  a Mary, merch o Benrhyncoch,  sydd nawr yn wraig i mi.

Yn ystod gwyliau’r haf, pan oeddwn yn y coleg ac yn y chweched dosbarth bûm yn gweithio yn ffatri gaws CNE a Gilwendeg, ac yn ystordy Kardov yn ffatri Meiros. Roedd y profiadau hyn yn ran bwysig o fy addysg.

Adloniant
Roedd ddim llawer o ‘treats’ i’w cael amser yr rhyfel nag yn y blynyddoedd cynnar ol-ryfel. Ond roedd siop chips i’w gael yr ochr draw i Drelon yn agor nos Fawrth a nos Iau. Roedd cael werth tair ceiniog o sglodion ar y nosweithiau hyn cystal ag unrhyw wledd rwyf wedi’i gael ers hynny. Roedd siop chips arall i’w chael yn y pentref - Siop yr Hâl – ond dim lle I blant oedd hwnnw gan fod y milwyr yn ymgyrchu yno.

Agorwyd ein llygaid I’r byd Americanaidd yn nechrau’r pumdegau pan ddaeth  ‘pictures’ i Neuadd y Ddraig Goch - yr Hall fel y galwem hi.  Roedd dau berfformiad ar y Sadwrn: un i blant am bump ac un i oedolion am wyth. Er mwynhau y ddarpariaeth gynnar, roeddem yn awyddus i ddod ddigon hen i fynychu’r sesiwn hwyr  gan feddwl ein bod yn colli mas ar ddirgelion yr oedolion. Ond nid y pictures, na’r dramau na’r eisteddfodau oedd prif atyniad yr  Hall ond yr ystafell snwcer. Roedd rhaid bod tua 14 oed cyn dechrau chwarae ac roedd un ford o’r dair (y ford fowr fel y galwem hi, er nad oedd yn fwy na’r ddwy arall) wedi’i neulltuo I’r chwareuwyr gorau ac aelodau pwyllgor yr Hall. Prin iawn gefais gyfle i chwarae ar y ford hon ond cefais y wefr o weld rhai o chwareuwyr gorau’r wlad yn dod yn eu tro i arddangos eu sgiliau ac i chwarae yn erbyn y pencampwyr lleol. Yr Hall oedd canolbwynt y pentref, a’r man cwrdd i ni yn ein harddegau. 

Chwaraeon
Roedd dim llawer o gyfleusterau chwaraeon i blant a bobl ifanc yn eu harddegau cynnar yn y pedwardegau a dechrau’r pumdegau. Peldroed oedd prif ddiddordeb y bechgyn. Byddem yn cefnogi tîm Bargod Rangers yn gyson ac yn dilyn hynt tîmau yng Nghyngrair Lloegr yn ofalus. Ond nid oedd ‘mini leagues’ a ‘junior leagues’ i roi cyfle i ni chwarae gemau cystadleuol . Byddem yn mynd lawr i gae Llysnewydd o bryd i’w gilydd i gael ‘kick about’ ond gallai dod o hyd i bêl addas fod yn anhawster ac nid oedd diddordeb gan swyddogion Bargod Rangers ar y pryd i ddatblygu nac i gynorthwyo tîm ieuenctid. Felly, sefydlwyd clwb peldroed Esgair Rovers yn 1951, yn dilyn trafodaeth rhwng Emrys Owen Griffiths a Lynn James. Clwb i chwareuwyr 14-17 oed oedd yn bennaf â’r bechgyn eu hun oedd yn rhedeg y clwb dan gyfarwyddyd Emrys Owen. Drwy nifer o wethgareddau casglwyd arian I brynu crysau chwarae lliwgar a phêl wrth gwrs. Trefnwyd nifer o êmau ‘cyfeillgar’ a bu’r tîm hefyd yn cystadlu mewn cystadlaethau cwpan. Y pwysicaf o’r rhain oedd yr Heather Cup – cwpan i dîmau o fechgyn dan 17 oed. Cefais y fraint fod yn gapten ar y tîm a enillodd y cwpan yn 1954 yn Saron. Ar ol y gêm aeth rhai ohonom draw I dafarn Llwyndafydd gerllaw i ddathlu drwy  lanw’r cwpan a botel o ‘brown ale’!

Yn yr haf, byddai Esgair Rovers yn cystadlu  yn nghystadlaethau 6 bob ochr i oedolion ac yn y Glyn Cup. Mewn gwirionedd, er nad oedd yna gysylltiad ffurfiol, roedd Esgair Rovers yn feithrinfa i Bargod Rangers, a bu llawer ohonom yn chwarae i Bargod yn ein harddegau hŷn ac aeth nifer ymlaen i fod yn asgwrn cefn y tîm nes ymlaen.

Roedd diffyg cyfarpar a chael ‘pitch’ addas yn broblem o ran datblygu ein sgiliau criced. Symudom ymlaen o iard gefn yr ysgol i gae Llysnewydd, cae Baker  (rhwng Dolwion a Danwaring) a Pharc Puw ond nid oedd yr un o’r rhain y medru cynnig wiced wastad, gywir nag allfaes heb borfa trwchus. Felly dysgu cledro’r bêl roeddem yn hytach na chwarae strôcs cain ar hyd y llawr. Mae’n syndod sut oedd rhai fel Gareth Crompton wedi datblygu yn gricedwyr medrus a bod cystal tîm oedolion gan Drefelin. Ta beth, roeddem yn cael hwyl ac yn medru trefnu ambell gêm yn erbyn Llandysul a Chastell Newydd Emlyn.

Dylanwad y Capel
Roedd gan y capel le pwysig yn ein bywydau - capel Drefach yn fy achos i. Roedd yn gapel llewyrchus yn y pumdegau: dros 300 o aelodau a thros 100 yn mynychu’r Ysgol Sul. Roedd gorfod mynd i’r cwrdd nos yn wrthun i mi fel plentyn ac yn fy arddegau cynnar, ond wrth fynd yn henach cymerais fwy o ddiddordeb yn y pregethau. Fel plant byddem yn eistedd yng nghôr y teulu ond, wrth gyrraedd ein harddegau yr arfer oedd ini ymuno gyda’r bobl ifanc ar y galeri, y merched un ochr a’r bechgyn yr ochr arall. Achosodd hyn beth helynt unwaith neu ddwy am nad oedd y bregeth bob amser y cael gafael ar ein meddyliau ifanc. Cwympodd un cyfall i gysgu ac, yn ei gwsg, torrodd wynt. Gallwch ddychmygu effaith hyn mewn capel dawel a’r ymdrech aflwyddianus i reoli ein chwerthin. Ar achlysur arall penderfynnodd un cymeriad fwrw ei ddiflastod drwy ollwng gwsberis i gwympo o’r galeri ar ben yr addolwyr islaw. Roedd dim syndod na welodd y parchusion yr ochr ddigrif o’r weithred a buan daethom i ddeall yr ymadrodd ‘llid diarbed yr Arglwydd’. Gwnaeth un pregethwr gwadd aros ar ganol ei bregeth a chyhuddo’r bobl ifanc o chwarae cardiau ar y galeri. Nid oedd hyn yn wir wrth gwrs; yr hyn roedd wedi sylwi arno oedd y bechgyn yn estyn nodiadau i’r merched i drefnu cwrdd ar ol yr oedfa. Er syndod ni gawsom gerydd yn dilyn hyn. Nid oedd y gynulleidfa yn hapus ar sut roedd y gweinidog wedi difrio’r bobl ifanc o’r pulpud ac wedi dod i’r calyniad mai wedi anghofio ei bregeth roedd e!

Roeddwn yn mwynhau mynychu’r ysgol Sul. Gweheydd oedd ein hathro, John Cwm. Roedd y dosbarth yn cynnwys tua dwsin o fechgyn 13-18 mlwydd oed. Ar ddechrau bob blwyddyn byddai pob ysgol Sul yn undeb capeli bedyddwyr de Ceredigion yn cael pennod o’r testament newydd i’w hastudio’n drwyawdl a  byddent yn cael eu holi’n fanwl ar hwn yn y gymynfa bwnc a gynhelid yn y gwanwyn. Byddai John yn rhoi sylw I’r bennod am un neu ddau Sul, ond wedyn yn troi nôl at ei arbennigedd: teithiau Paul. Cawsom ein trwytho yn y maes hwn, ac mae Lynn fy mrawd yn taeru mae i John mae’r diolch ei fod wedi llwyddo yn lefel O Ysgrythur.

Ar ol I bob dosbarth ddod yn gyfarwydd a’r bennod osodedig, byddai yna drafodaeth gyffredinol dan arweiniad y pregethwr. Nid oedd hoelion wyth yr Ysgol Sul wedi cael llawer o addysg ffurfiol ond roeddent yn ddeallus ac yn hyddysg yn ei Beibl, a phob un ohonynt a’i lyfr dehongliad. Roedd y drafodaeth felly yn frwd ac yn fywiog – mor fywiog ambell waith mae’n syndod na aeth hi’n golbo!

Yn groes fy nghraen cefais fy ethol I fod yn arolygydd yr ysgol Sul am ddwy flynedd cyn imi fynd I’r brifysgol. Roeddwn i ddim yn meddwl hynny ar y pryd ond roedd hyn yn brofiad da ac yn baratoad i’r dyfodol. Cefais fwy o ffwdan I gadw trefn ar yr aelodau wrth iddynt ddadlau yn danllyd am ble I fynd ar drip blynyddol yr ysgol Sul, pryd I fynd a phwy fysis I archebu na gefais gan unrhyw ddosbarth, gweithgor neu bwyllgor yn ystod fy nghyrfa. Profiad dymunol a gwerthfawr arall oedd cymryd rhan yn weithgareddai cymdeithas ddywilliadol y capel, ac mae’n rhaid rhoi clod I’r Parch E. J. Williams am ei waith gyda’r plant a’r bobl ifanc.

Gyrfa
Ar ol cymhwyso fel athro, dechreuais fy nghyrfa addysgu yn Ysgol Ramadeg Strodes yn swydd Surrey. Symud nôl I Gymru wedyn I fod yn bennaeth adran fathemateg yn ysgol uwchradd Lanbedr-Pont-Steffan, ac ar ol priodi symud I Ferthyr TudfuI i fod yn bennaeth mathemateg yn ysol ramadeg Castell Cyfarthfa (hen gartref y meistri haearn – y Crawshays). Cefais fy mhenodi fel Arolygydd ei Mawrhydi Ysgolion Cymru yn 1970 ac yn Brif Arolygydd yn 1990.
Yn ystod fy nghyfnod fel Prif Arolygydd, roedd y llywodraeth ganolog Doriaidd yn San Steffan yn pryderu ynglyn a safonau addysg ac yn mabwysiadu ymagwedd ymosodol at ysgolion ac awdurdodau addysg. Penodwyd Prif Arolygydd yn Lloegr oedd yn barod iawn i gollfarnu athrawon. Roeddwn o’r farn bod strategaeth gwrthdrawiadol yn anhebyg i fod yn gynhyrchiol ac mai drwy gydweithio a chynorthwyo athrawon yn hytrach na’i dyrnodio oedd y ffordd orau i godi safonau. Felly gwelwyd gwahaniaethau yn agor rhwng dulliau gweithredu yr arolygiaeth yng Nghymru a Lloegr. Yng Nghymru roeddem yn parhau i gyflwyno adroddiadau’n wrthrychol heb ffafr nac ofn a chynnig cyngor annibynnol, diduedd yn seiliedig ar dystiolaeth uniongyrchol yn hytrach nag ar sail ddogma boliticaidd. Roeddem hefyd yn lledaenu arfer da, yn dathlu cyflawniadau ac yn hybu ysbryd iachus o gydweithrediad rhwng yr asiantaethau oedd yn ymwneud ag addysg. Er syndod i mi, cefais fy anrhydeddu gyda CBE am fy nghwaith fel Prif Arolygydd.

Derbyniwyd fi yn aelod o Orsedd y Beirdd yn 1995 am fy nghefnogaeth i addysg drwy gyfrwng y Gymraeg. Roeddwn yn falch iawn i dderbyn yr anrhydedd fel cydnabyddiaeth o waith yr arolygiaeth yn hybu addysg Gymraeg a Chymreig o amser Syr O.M. Edwards ymlaen. Roedd athroniaeth sylfaenol yr arolygiaeth yn gyson: dylai addysg plant a’u datblygiad ieithyddol  adlewyrchu diwylliant yr ardal a’r genedl mewn cyd-destun ddwyieithog. Drwy eu hadroddiadau a’u cyhoeddiadau a’u cyngor ffurfiol ac anffurfiol, mae’r arolygiaeth wedi helpu creu hinsawdd lle mae’r athroniaeth bellach yn cael ei dderbyn yn eang  ac yn awr yn ganolog i bolisiau Llywodraeth Cymru.
(Derbyniwyd fi i’r Orsedd yr un pryd a dau arall a’u gwreiddiau yn y pentref – Gareth Crompton a Peter Hughes Griffiths)

Ar ol ymddeol o’r Arolygiaeth yn 1997, bûom yn gwneud gwaith ymchwiliol ac ymgynghorol i’r llywodraeth ganolog a’i hasiantaethau, awdurdodau addysg lleol, Sefydliad Materion Cymreig a phrifysgolion gan gynnwys cofnodau fel  Athro Allanol ym Mhrifysgol Morgannwg a Chymrawd Ymchwil yn Athrofa Prifysgol Cymru, Caerdydd. Roedd y gwaith yn cynnwys: polisi addysg yng Nghymru; gwella ysgolion; hyfforddiant a datblygiad proffesiynol athrawon; cwricwlwm a dulliau asesu mewn ysgolion; addysg feithrin; ac adolygu patrwm addysg gynradd ag uwchradd awdurdodau lleol unigol.

Teulu
Ar ol priodi yng nghapel Horeb , Penrhyncoch yn 1962,  symudodd Mary a fi i fyw ym Merthyr Tudful. Bûom yno am 8 mlynedd cyn symud i Bencoed ger Penybont-ar-Ogwr. Yn y cyfamser ganwyd ein merch Llinos yn 1968. Symud eto yn 1977 i Gaerfyrddin ac yna i Gaerdydd yn 1985. Bûom yno am 18 mlynedd cyn symud eto i  Lanfarian ger Aberystwyth. Mae Llinos yn gyd-lynydd addysg arbennig yn adran addysg Ceredigion ac yn byw yn Aberystwyth. Mae’n wyres, Mari, a’n wyr Gwion yn ddisgyblion yn Ysgol Penweddig, y nail yn gwneud lefel A a’r llall TGAU eleni.